Mezitli: Viranşehir'den Modern Yaşama Uzanan Tarih

Mersin'in batısında yer alan Mezitli, 2008 yılında ilçe teşkilatının kurulmasıyla idari kimliğine kavuştu. 2018 yılı sonu itibarıyla 194.019 kişilik nüfusuyla dikkat çeken ilçe, aslında çok daha eski bir geçmişin üzerinde yükseliyor. Sahil şeridindeki modern yaşamın hemen yanı başında, binlerce yıllık kalıntılar gün yüzüne çıkmayı bekliyor.

Soli-Pompeiopolis: Güneşin Kenti

Mezitli'nin yaklaşık 2 kilometre güneyindeki Viranşehir semtinde yer alan Soli-Pompeiopolis Ören Yeri, ilçenin en önemli tarihsel değeri. Kentin erken dönemine ilişkin bilgiler sınırlı olsa da, Berlin Staatliche Museen'de bulunan Luwice yazıtlı mühürler ve silahlar, burada Orta Tunç Çağı'na kadar uzanan bir yerleşimin izlerini taşıyor. İ.Ö. 3. yüzyılda filozof Chrysippos ile matematikçi ve astronom Aratos'un burada yaşadığı düşünülüyor.

Antik çağda kent, Strabon'a göre Dağlık Kilikia ile Ovalık Kilikia arasındaki sınırı oluşturuyordu. İ.Ö. 8-7. yüzyıllarda kurulduğu kabul edilen Soli'nin kuruluşu hakkında farklı görüşler var: Strabon Akhaioslar ve Rodos'taki Lindos'luları, Pomponius Mela ise Argos'lu ve Rodos'lu kolonistleri işaret ediyor. İ.Ö. 1. binde önemli bir liman haline gelen kent, Pers egemenliği döneminde de önemini korudu. İ.Ö. 5. yüzyılda kendi adına sikke basması, özerkliğinin kanıtı sayılıyor.

Hellenistik dönemde Seleukos egemenliğinde parlak bir süreç yaşayan liman kenti, Seleukos yönetiminin zayıflamasıyla zor günlere girdi. Kral Tigranes kenti yağmalayıp halkını göçe zorladı; bu durum Kilikia'da korsanlık ve kargaşa dönemini başlattı. Romalı komutan Pompeius, İ.Ö. 67'de esir aldığı korsanların bir bölümünü Soli'ye yerleştirerek bu kaosa son verdi. Grekçe Soloi, Latince Soli olarak kullanılan ve Güneş anlamına gelen kentin adı, bu olaydan sonra Pompeiopolis olarak değiştirildi.

Roma'nın İzleri ve Arkeopark Vizyonu

Roma döneminde yeniden canlanan kentte, İmparator Hadrianus'un İ.S. 130'da Anadolu gezisi sırasında Kilikia'ya kadar gelerek liman çalışmalarına parasal destek verdiği biliniyor. Hıristiyanlık döneminde piskoposluk merkezi olan Soli, 6. yüzyıldaki depremde zarar gördü, 7. yüzyılda Arap akınlarıyla karşı karşıya kaldı. 19. yüzyılda bölgeye gelen Avrupalı gezginler, kentte tiyatro, tapınak, hamam gibi yapıların ve nekropolisin varlığından söz ediyor.

Bugün Soli antik kentinin çevresi yerleşim alanlarıyla dolmuş durumda. Sütunlu yol, höyük, antik liman, Roma hamamı ve su kemerleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Ancak 1999 yılında Mersin Müzesi ve 9 Eylül Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Remzi Yağcı tarafından sürdürülen kazılarla Soli hakkında daha kapsamlı bilgiler elde ediliyor. Antik kentin sütunlu yolu, antik limanı, hamamı ve akropolleri, Mersin için önemli fırsatlar sunuyor. Kentle mekânsal buluşmanın yanı sıra toplumsal ve ekonomik bütünleşmeyi sağlayacak projeler gündemde. Antik kenti çevreleyen duvar ve tel örgülerin kaldırılarak bir Arkeopark yaklaşımıyla ele alınması planlanıyor.

Sütunlu Cadde, Höyük ve Antik Liman

Soli'nin en etkileyici kalıntılarından biri olan sütunlu caddede, 200 sütundan bugün 33'ü ayakta. Bunların 4'ü batı, 29'u doğu sütun dizisine ait. Korinth düzenindeki başlıkların bazıları figürlü; bazı sütun yazıtlarından, caddeye bakan konsolların Roma imparator ya da üst düzey yöneticilerin büstlerini taşıdığı anlaşılıyor. Son kazılarda ele geçen mermer heykeller bu durumu kanıtlıyor.

22 metre yüksekliğinde ve 300 metre çapındaki Soli Höyük'te, Erken Demir Devri'nden Roma dönemine kadar tarihlenen seramik parçaları bulunmuş. Kazılarda mimari buluntuların yanı sıra çok sayıda amphora kırığı, kandil ve dokuma ağırlığı ortaya çıkarılmış. Antik limanın kalıntılarının bir bölümü hâlâ görülebiliyor; liman, birbirinden 200 metre aralıklarla düzenlenmiş iki dalgakırandan oluşuyor ve batıdaki daha iyi korunmuş durumda. Yüzeyde görülebilen bir diğer yapı olan Roma Hamamı'ndan ise günümüze yalnızca birkaç duvar parçası ulaşmış.

Yaylalardaki Kaleler

Mezitli'nin tarihi zenginliği sadece sahil şeridiyle sınırlı değil. İlçenin yaklaşık 40 kilometre kuzeyindeki Fındıkpınar yaylasında, duvarları ana kaya üzerine oturtulmuş Fındıkpınarı Kalesi yer alıyor. Taş ve tuğladan örülen duvarlar kayaların üzerinde yükseliyor. Doğudaki dairevi alanın ortasında taştan yapılmış bir kule, kuzeyde ise daha küçük yuvarlak bir burç bulunuyor. Karmaşık planlı, yuvarlak kuleli bu garnizon kalesi Ortaçağ'a tarihleniyor.

Mezitli'nin yaklaşık 20 kilometre kuzeybatısında, Fındıkpınarı yolu üzerindeki Kaleburnu köyünün girişinde yüksek bir tepe üzerinde kurulan Kaleburnu Köyü Kalesi'nde iç ve dış surlar bulunuyor; surların ve burçların bir kısmı ayakta. Eteklerde yapılan yüzey araştırmalarında Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait seramik parçalarına rastlanmış.

Mezitli'nin yaklaşık 24 kilometre kuzeyinde, 450 rakımlı bir platoda yer alan Kuzucubelen Kalesi ise köylüler tarafından Taş Kale olarak adlandırılıyor. İki katlı ve dikdörtgen planlı bu gözetleme kalesi, Ortaçağ mimarisinin tipik bir örneği. Batıdaki bir gedik dışında duvarlar orijinal yüksekliklerini koruyor. Kapı girişinde kaldırılabilir ahşap bir seyyar merdiven kullanılmış olabileceği düşünülüyor. Bizans ve Roma dönemlerinde de iskân gördüğü anlaşılan kalede kilise, sarnıç ve belki de manastır olabilecek yapı kalıntıları bulunuyor.

Geçmişten Geleceğe Bir Köprü

Mezitli, Viranşehir'deki antik kentin taşlarıyla modern yaşamın iç içe geçtiği nadide bir yer. Soli-Pompeiopolis'in sütunlu caddesi, limanı ve hamamı, ilçenin kimliğine derinlik katıyor. Arkeopark projesi hayata geçtiğinde, bu tarihî mirasın kentle bütünleşerek hem Mersinliler hem de ziyaretçiler için çok daha erişilebilir olması bekleniyor. Yaylalardaki kaleler ise ilçenin kırsal dokusundaki tarihî zenginliği gözler önüne seriyor. Mezitli, geçmişin izlerini geleceğe taşıyan bir kültür durağı olma yolunda ilerliyor.

Kaynak: mersin.ktb.gov.tr
Görsel: Vikimach, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0